Middag Humsterland
Landschapshistorie & Het Ontstaan
De Strijd en Samenwerking met de Zee
Het Nationaal Landschap Middag-Humsterland is gevormd door de dynamiek van de natuur en de onvermoeibare hand van de mens. De oorsprong van dit unieke gebied in het noordwesten van Groningen ligt ver voor onze jaartelling. Rond 600 v. Chr. bestond deze regio uit een uitgestrekt, open kweldergebied dat continu werd overspoeld en doorsneden door getijdengeulen en kreken.
- Humsterland als Eiland: Door de oprukkende zee en de latere vorming van de Lauwerszee raakte de streek Humsterland los van het vasteland. Het functioneerde eeuwenlang als een echt eiland in de Waddenzee.
- Middag als Schiereiland: Ten oosten van Humsterland lag Middag, een schiereiland dat diep in de toenmalige zeearmen stak.
Rond de vroege middeleeuwen begon de mens het land structureel in te dijken en droog te leggen. Hierdoor groeiden het eiland en het schiereiland aan elkaar vast tot de twee-eenheid die we vandaag de dag kennen.
Geschiedenis in het Landschap
Hoe u het verleden vandaag nog ziet
U hoeft in Middag-Humsterland geen museum te bezoeken om het verleden te ervaren; de geschiedenis ligt hier letterlijk aan de oppervlakte. Wie goed kijkt, herkent de eeuwenoude structuur in de volgende drie kernelementen:
1. Wierden en Microreliëf
Voordat er dijken waren, wierpen de bewoners kunstmatige heuvels op om droge voeten te houden bij stormvloed: de wierden. Dorpen zoals Niehove (met zijn perfecte radiale wielstructuur) en Ezinge (wereldberoemd door de archeologische opgravingen van Albert van Giffen) liggen als monumenten in de ruimte. Het microreliëf is in het veld direct merkbaar wanneer wegen en fietspaden glooiend omhoog lopen richting de dorpskerken.
2. Kronkelende Sloten en Onregelmatige Blokverkaveling
In tegenstelling tot moderne, strakke ruilverkavelingslandschappen, volgt het slotenpatroon in Middag-Humsterland nog altijd de grillige loop van de middeleeuwse kreken en prielen. Boeren groeven destijds sloten langs de natuurlijke laagtes om het land te ontwateren. Dit heeft geleid tot een zeldzaam, onregelmatig blokpatroon dat al meer dan duizend jaar ongewijzigd is gebleven.
3. Historische Wegen en Dijken
De wegen in het gebied verbinden de verschillende wierden met elkaar en slingeren organisch door het landschap. Oude binnendijken, die ooit het eiland Humsterland moesten beschermen tegen het water uit de kliefsloten, liggen nog altijd als subtiele groene verhogingen in het grasland.
Huidige Status & Wettelijke
Borging en Erkenning als Nationaal Landschap
Vanwege de uitzonderlijke internationale cultuurhistorische waarde kreeg het gebied in 2005 officieel de status van Nationaal Landschap. Dit predicaat is bedoeld om de drie belangrijkste kernkwaliteiten te beschermen:Het unieke microreliëf van wierden en kwelderruggen.Het onregelmatige, historische verkavelings- en slotenpatroon.De extreme, weidse openheid van het landschap.
Hoe is het Landschap Wettelijk Beschermd?
Een status als Nationaal Landschap is mooi, maar de daadwerkelijke handhaving en bescherming ervan is stevig verankerd in verschillende wettelijke en ruimtelijke kaders van het Rijk, de provincie en de gemeente.
- De Omgevingswet: Sinds de invoering van de landelijke Omgevingswet moeten alle ruimtelijke ingrepen in dit gebied getoetst worden aan de strenge behouds- en ontwikkelingsdoelen van het kwetsbare landschap.
- Provinciale Omgevingsvisie & Verordening: De Provincie Groningen heeft het gebied verankerd in haar beleid. In de Omgevingsverordening Provincie Groningen is bijvoorbeeld een strikt verbod opgenomen op het wijzigen van het beloop van de karakteristieke wegen. Ook grootschalige bosaanplant of de bouw van windturbines die de extreme openheid aantasten, zijn via deze provinciale regels uitgesloten.
- Gemeentelijk Omgevingsplan (Gemeente Westerkwartier): De lokale overheid vertaalt deze regels naar concrete bouw- en gebruiksregels. Nieuwbouw of agrarische uitbreiding is mogelijk, maar uitsluitend 'met omzicht en beleid' en met respect voor de historische zichtlijnen.
- Archeologische Monumentenzorg (KNA): Omdat de wierden een schat aan archeologische informatie bevatten, genieten veel locaties een wettelijk beschermde status als archeologisch monument. Bodemverstoringen (zoals diep ploegen of graven) zijn hier aan strenge vergunningen gebonden.
Bronnen & Meer Informatie
Voor het beheer en de wetenschappelijke onderbouwing van het Nationaal Landschap wordt gebruikgemaakt van gezaghebbende bronnen en biografieën. U kunt hier zelf dieper in de materie duiken:
- Stichtingen Middag-Humsterland: Bezoek de Officiële Landschapswebsite van Stichting Middag-Humsterland voor actuele visies en de volledige, uitgebreide Landschapsbiografie Middag-Humsterland (PDF). Hiernaast is er ook nog een andere stichting actief voor Middag-Humsterland. Stichting nationaal landschap Middag Humersterland stelt zich tot doel het waardevolle nationale landschap te bewaren en te beschermen
- Toerisme en Cultuur: Bekijk verhalen en routes via Visit Groningen en leer meer over de ontstaansgeschiedenis op De Verhalen van Groningen.
- Beleidsdocumenten: Raadpleeg het Ontwerp Omgevingsvisie van de Provincie Groningen voor de exacte juridische kaders en toekomstige beschermingsplannen van dit bijzondere provinciale landschap. Tevens is er een nationaal programma groningen waarin gezocht wordt naar een goede afstemming van het bewaren van het nationaal landschap in relatie tot agrarische activiteiten in de Middag-Humsterland. Ook staat er op de website Rijksdienst voor cultureel erfgoed een interessant document over de Middag/Humsterland.